Kes Al-Kalalah Dalam Pembahagian Harta Pusaka

Apabila seseorang meninggal dunia, harta yang ditinggalkannya hendaklah diurus sebagaimana yang dikehendaki oleh syariat Islam.

Pembahagian harta pusaka si mati kepada ahli warisnya adalah antara perkara yang dituntut oleh syariat Islam itu. Namun sebelum pembahagian harta pusaka dilaksanakan, ada beberapa perkara yang wajib diselesaikan terlebih dahulu seperti zakat harta, nazar, hutang dan wasiat si mati jika ada.

Syariat Islam telah menentukan orang-orang yang berhak menerima harta pusaka dan cara-cara pembahagian harta tersebut kepada yang berhak sebagaimana yang dibahaskan dalam ilmu farâ’idh. Pembahagian harta pusaka kepada ahli-ahli waris wajib dijalankan mengikut hukum farâ’idh. Islam tidak membiarkan manusia sendiri yang membahagikan harta pusaka menurut kemahuan masing-masing. Ini kerana cara pembahagian yang ditentukan oleh syariat Islam itu adalah cara yang seadil-adilnya bagi umat manusia. Mengenai hal ini al-Qur’an telah menyebutkan bahawa pembahagian harta pusaka dan penentuan hak ahli waris itu adalah ketetapan daripada Allah Subhânahu wa Ta‘âlâ sebagaimana firmanNya:

Tafsirnya: (Pembahagian harta pusaka dan penentuan bahagian masing-masing) adalah ketetapan daripada Allah Ta‘ala, sesungguhnya Allah adalah Maha Mengetahui lagi Maha Bijaksana. (Surah an-Nisâ’: 11)

Dalam perkara pembahagian harta pusaka ini, terdapat kes si mati tidak meninggalkan ayah selaku ashl (asal keturunan) dan anak selaku fara‘ (cabang keturunan) si mati. Kes ini di dalam ilmu farâ’idh disebut sebagai al-kalâlah.

Pengertian Al-Kalâlah

Al-Kalâlah adalah perkataan Arab yang bermaksud seseorang yang meninggal dunia tanpa meninggalkan anak dan bapa. Dengan kata lain, seseorang yang meninggal dunia yang tidak meninggalkan keturunannya, sehingga kematiannya itu merupakan akhir daripada nasab dan keturunannya.

Telah diriwayatkan oleh asy-Sya‘bi bahawa Sayyidina Abu Bakar ash-Shiddiq Radhiallâhu ‘anhu pernah ditanya mengenai al-kalâlah. Beliau berkata: “Aku memberi pendapat tentang al-kalâlah ini dengan pendapatku. Jika pendapatku ini benar, maka ia datang daripada Allah; tetapi jika ia salah, bererti ia datang daripadaku dan daripada syaitan. Sesungguhnya al-kalâlah itu ialah orang mati yang tidak meninggalkan anak dan bapa.”

Pengertian ini sama dengan apa yang dikemukakan oleh Sayyidina ‘Umar bin al- Khaththab Radhiallâhu ‘anhu dan Sayyidina ‘Ali bin Abu Thalib Karramallâhu wajhah. Pengertian ini juga disepakati oleh ulama mazhab dan jumhûr ulama salaf dan khalaf yang mengatakan bahawa al-kalâlah adalah orang yang mati tanpa meninggalkan bapa dan anak.

Imam Ibnu Hajar al-‘Asqalani Rahimahullâh dalam kitabnya Fath al-Bâri menyebutkan riwayat yang ditakhrîj oleh Abu Daud dalam al-Marâsil, daripada Abu Ishaq, daripada Abu Salamah bin ‘Abdul Rahman bahawa seorang lelaki bertanya kepada Rasulullah dengan berkata:

Maksudnya: Wahai Rasulullah! Apakah al-kalâlah itu? Baginda menjawab: “Sesiapa yang (meninggal dunia) tidak meninggalkan anak dan tidak juga meninggalkan ayah, maka orang yang mewarisi ialah kalâlah (iaitu ahli waris yang tidak ada bersama-sama mereka anak dan juga ayah).”

Al-Kalâlah Dalam Al-Qur’an Dan Hadits

Menurut Tafsîr al-Fakhr ar-Razi dan Tafsîr al-Qurthubi bahawa perkataan al-kalâlah di dalam al-Qur’an disebut di dua tempat sahaja iaitu:

1. Surah an-Nisâ’, ayat 12:

Firman Allah Ta‘ala:

Tafsirnya: Dan jika si mati yang diwarisi itu, lelaki atau perempuan, yang tidak meninggalkan anak atau bapa (kalâlah) dan ada meninggalkan seorang saudara lelaki (seibu) atau saudara perempuan (seibu), maka bagi tiap-tiap seorang dari keduanya ialah seperenam.” (Surah an-Nisâ’: 12)

2. Surah an-Nisâ’, ayat 176:

Firman Allah Ta‘ala:

Tafsirnya: Mereka (orang-orang Islam umatmu) meminta fatwa kepadamu (wahai Muhammad, mengenai masalah al-kalâlah). Katakanlah: “Allah memberi fatwa kepada kamu dalam perkara kalâlah itu.” (Surah an-Nisâ’: 176)

Al-Imam Muslim Rahimahullâh dalam kitab Shahîhnya meriwayatkan beberapa riwayat mengenai perwarisan al-kalâlah. Antaranya riwayat Muhammad bin al-Munkadir bahawa beliau mendengar Jabir bin Abdullah Radhiallâhu ‘anhumâ berkata:

Maksudnya: Ketika aku sedang sakit, Rasulullah Shallallâhu alaihi wasallam dan Sayyidina Abu Bakar ash-Shiddiq Radhiallâhu ‘anhu menziarahiku dengan berjalan kaki. Kemudian aku jatuh pengsan. Lalu Baginda berwudhu dan menuang sebahagian air wudhu Baginda kepadaku. Maka akupun tersedar. Lalu aku berkata: “Wahai Rasulullah! Bagaimana caranya saya menguruskan harta saya?” Baginda tidak menjawab sehinggalah turun ayat mîrâts iaitu: ( (Hadits riwayat Muslim)

Pembahagian Harta Warisan Al-Kalâlah

Pembahagian harta waris al-kalâlah telah dijelaskan secara terperinci oleh Allah Subhânahu wa Ta‘âlâ dalam surah an-Nisâ’ ayat 12 dan 176.

Firman Allah Subhânahu wa Ta‘âlâ:

Tafsirnya: Dan jika si mati yang diwarisi itu, lelaki atau perempuan yang tidak meninggalkan anak atau bapa dan ada meninggalkan seorang saudara lelaki (seibu) atau saudara perempuan (seibu), maka bagi tiap-tiap seorang daripada kedua-duanya ialah seperenam. Kalau pula mereka (saudara-saudara yang seibu itu) lebih daripada seorang, maka mereka bersekutu pada sepertiga (dengan mendapat sama banyak lelaki dengan perempuan), sesudah ditunaikan wasiat yang diwasiatkan oleh si mati, dan sesudah dibayarkan hutangnya; wasiat-wasiat yang tersebut hendaknya tidak mendatangkan mudharat (kepada waris-waris). (Tiap-tiap satu hukum itu) ialah ketetapan daripada Allah. Dan (ingatlah) Allah Maha Mengetahui, lagi Maha Penyabar. (Surah an-Nisâ’:12)

Maksud perkataan “خ ” (saudara lelaki) dan “ خ ” (saudara perempuan) dalam ayat di atas ialah saudara seibu kepada si mati.

Pembahagian harta waris al-kalâlah sebagaimana penjelasan ulama tafsir berdasarkan ayat di atas adalah seperti berikut:

1. Jika seorang lelaki atau perempuan meninggal dunia dalam keadaan kalâlah (tidak meninggalkan ayah dan anak) dan dia hanya meninggalkan seorang sahaja saudara lelaki atau saudara perempuan, maka saudaranya itu berhak mendapat seperenam daripada harta peninggalannya itu.

2. Jika seorang lelaki atau seorang perempuan meninggal dunia dalam keadaan kalâlah dan dia meninggalkan dua orang saudaranya atau lebih sama ada lelaki atau perempuan, maka kesemua mereka bersekutu pada sepertiga (dengan mendapat sama banyak lelaki dan perempuan) daripada peninggalan hartanya.

3. Pembahagian dilaksanakan setelah dikeluarkan pembayaran wasiat dan hutang si mati.

Dalam ayat 176, surah an-Nisâ’ pula Allah Ta‘ala berfirman:

Tafsirnya: Mereka (orang-orang Islam umatmu) meminta fatwa kepadamu (wahai Muhammad, mengenai kalâlah). Katakanlah: “Allah memberi fatwa kepada kamu dalam perkara kalâlah itu, iaitu jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan dia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu seperdua daripada harta yang ditinggalkan oleh si mati; dan dia pula (saudara lelaki itu) mewarisi (semua harta) saudara perempuannya, jika saudara perempuannya tidak mempunyai anak. Tetapi jika saudara perempuannya itu dua orang, maka keduanya mendapat dua pertiga dari harta yang ditinggalkan oleh si mati. Dan sekiranya mereka (saudara-saudaranya itu) ramai, lelaki dan perempuan, maka bahagian seorang lelaki menyamai bahagian dua orang perempuan”. Allah menerangkan (hukum ini) kepada kamu supaya kamu tidak sesat. Dan (ingatlah) Allah Maha Mengetahui akan tiap-tiap sesuatu. (Surah an-Nisâ’: 176)

Maksud perkataan “ خ ” (saudara perempuan) dan “وة إخ” (saudara-saudara lelaki dan perempuan) dalam ayat di atas ialah saudara-saudara seibu sebapa (saudara kandung) atau sebapa kepada si mati.

Penjelasan ulama tafsir mengenai pembahagian harta waris al-kalâlah dalam ayat di atas adalah seperti berikut:

1. Jika orang yang meninggal dunia dalam keadaan kalâlah itu (tidak meninggalkan anak) meninggalkan seorang saudara perempuannya, maka bagi saudara perempuan itu seperdua daripada harta peninggalannya.

2. Jika perempuan yang meninggal dunia dalam keadaan kalâlah (tidak meninggalkan anak) itu hanya meninggalkan saudara lelakinya (seorang atau lebih), maka saudara lelakinya itu mewarisi seluruh harta si mati.

3. Jika orang yang meninggal dunia dalam keadaan kalâlah itu meninggalkan dua orang saudara perempuannya atau lebih, maka bagi mereka itu dua pertiga daripada harta peninggalannya.

4. Jika orang yang meninggal dunia dalam keadaan kalâlah itu meninggalkan beberapa orang saudara lelaki dan perempuan, maka mereka semua mewarisi seluruh harta peninggalannya, dengan seorang lelaki mendapat dua kali ganda daripada bahagian seorang perempuan.

5. Pembahagian yang dimaksudkan itu ialah setelah dikeluarkan pembayaran hutang dan wasiat si mati.

Kedua-dua ayat di atas menggambarkan bahawa al-kalâlah hanya terbatas kepada kes si mati yang hanya meninggalkan saudaranya sama ada lelaki mahupun perempuan, baik seibu sebapa atau seibu mahupun sebapa, sama ada seorang ataupun lebih. Sedangkan pada sesetengah kes al-kalâlah, si mati selain meninggalkan saudaranya, ada kemungkinan dia juga meninggalkan ibu, isteri atau suami. Mereka ini juga ahli waris yang berhak mendapat harta peninggalan si mati, kerana mereka sama-sama ashhâb al-furûdh atau dzawu al-furûdh iaitu orang-orang yang mempunyai hak perwarisan yang ditetapkan dalam al-Qur’an dan al- Hadits.

Sebagai contoh, seorang suami meninggal dunia dalam keadaan al-kalâlah. Dia meninggalkan seorang isteri dan dua orang saudara seibunya (seorang lelaki dan seorang perempuan). Maka pembahagian harta menurut hukum farâ’idh si isteri mendapat seperempat daripada harta peninggalannya kerana suaminya tidak meninggalkan anak. Manakala dua orang saudara seibunya itu pula mendapat sepertiga daripada harta peninggalan si mati.

Contoh yang lain pula, seorang isteri meninggal dunia dalam keadaan kalâlah. Dia hanya meninggalkan seorang suami, ibu dan saudara lelaki seibunya. Maka suami mendapat seperdua, ibunya mendapat sepertiga dan saudara seibunya itu berhak mendapat seperenam daripada harta peninggalan si mati.

Berdasarkan penjelasan di atas, perlu dinyatakan bahawa dalam pembahagian harta waris, hak bagi ahli waris lelaki dan perempuan tidak sama jika berlaku perkongsian bahagian sebagaimana ditentukan dalam al-Qur’an ( َ أل ايْل ت ككر مل فلل ), bahagian seorang lelaki menyamai dengan bahagian dua orang perempuan, kecuali dalam kes al-kalâlah, para ahli warisnya jika terdiri daripada beberapa orang saudara seibu yang bercampur antara lelaki dan perempuan, maka bahagian yang mereka kongsi dibahagi sama rata, tidak kira lelaki atau perempuan. Inilah pendapat jumhûr ulama.

Penutup

Al-Qur’an telah memberi panduan yang menyeluruh terhadap cara-cara pembahagian harta warisan termasuklah jika si mati tidak lagi mempunyai nasab dan keturunan iaitu al-kalâlah. Pembahagian harta dalam al-kalâlah ini meliputi saudara-saudara si mati baik seibu, sebapa mahupun seibu sebapa. Pembahagian yang ditentukan oleh syariat Islam dalam kes al-kalâlah ini memberi peluang kepada kerabat si mati khususnya saudaranya seibu yang pertalian keluarga dengan si mati melalui sebelah ibu sahaja untuk mendapat hak perwarisan. Dalam masa yang sama, harta si mati masih diwarisi oleh orang-orang yang masih dalam lingkungan ahli keluarganya walaupun si mati tidak meninggalkan anak atau bapanya yang lebih berhak untuk mewarisi harta peninggalannya itu.