Membaca Basmalah Pada Permulaan Surah At-Taubah

الجواب

Basmalah adalah gelaran pendek bagi ِ ْ بِ سِمَّهللاَْ الرِ حَّنِ الرْ حِ يم. Membaca basmalah adalah perkara yang digalakkan dalam Islam pada permulaan setiap pekerjaan sebagaimana hadits daripada Abu Hurairah Radhiallâhu ‘anhu, Rasulullah Shallallâhu ‘alaihi wa sallam bersabda:

Maksudnya: Setiap perkara yang mempunyai (nilai) kepentingan yang tidak dimulakan padanya dengan (membaca) ِ ِ الرْ حِ يم adalah terputus (keberkatannya). (Hadits riwayat ‘Abdulqadir ar-Rahawi dalam kitab al-Arba‘în)

Imam an-Nawawi Rahimahullâh berkata dalam kitabnya at-Tibyân fî Adab Hamalah al-Qur’ân:

Ertinya: Dan sayugia seseorang itu menjaga (melazimkan) bacaan ِ pada permulaan setiap surah selain Barâ’ah (surah at-Taubah), sesungguhnya kebanyakan ulama mengatakan bahawasanya ia (basmalah) adalah satu ayat (daripada al-Qur’an) sebagaimana ia ditulis dalam Mushhaf.

Dari perkataan Imam an-Nawawi Rahimahullâh di atas, dapat difahami bahawa basmalah yang ada pada awal setiap surah sebagaimana yang tertulis dalam Mushhaf adalah salah satu daripada ayat al-Qur’an. Menurut kebanyakan ulama, jika seseorang itu meninggalkan bacaan basmalah yang ada pada awal surah itu bererti dia meninggalkan sebahagian daripada ayat al-Qur’an.

Ketiadaan Basmalah di Awal Surah At-Taubah

Menurut Imam Ibn Hajar al-Haitami Rahimahullâh dalam kitabnya Tuhfah al- Muhtâj, basmalah adalah ayat yang sempurna pada permulaan setiap surah menurut pendapat yang ashah kecuali pada surah at-Taubah berdasarkan hadits daripada Anas bin Malik Radhiallâhu ‘anhu yang menceritakan tentang Baginda Rasulullah Shallallâhu ‘alaihi wa sallam memulakan bacaan surah al-Kautsar dengan basmalah:

Maksudnya: Ketika Rasulullah Shallallâhu ‘alaihi wa sallam bersama kami pada suatu hari, Baginda terlelap sejenak, kemudian Baginda (bangun) mengangkat kepala Baginda sambil tersenyum. Lalu kami bertanya: “Apa yang membuat engkau tertawa wahai Rasulullah?” Baginda bersabda: “Telah diturunkan kepadaku baru sebentar ini satu surah”. Lalu Baginda membaca (surah al- Kautsar dimulakan dengan basmalah): “Dengan nama Allah yang Maha Pemurah lagi Maha Pengasih. Sesungguhnya Kami telah mengurniakan kepadamu (wahai Nabi Muhammad) ni‘mat yang banyak (antaranya sungai al- Kautsar di syurga). Maka dirikanlah sembahyang kerana Tuhanmu dan sembelihlah binatang korban (kerana mensyukuri ni‘mat-ni‘matNya). Sesungguhnya orang yang membenci engkau, dialah yang terputus (daripada mendapat kebaikan dunia dan akhirat).” (Hadits riwayat Muslim)

Para sahabat Radhiallâhu ‘anhum juga telah bersepakat (ijmâ‘) bahawa basmalah ditulis pada permulaan setiap surah dalam al-Qur’an. Hanya pada surah at-Taubah sahaja basmalah ditiadakan tulisannya pada permulaan surah tersebut.

Imam al-Qurthubi Rahimahullâh dalam tafsirnya al-Jâmi‘ li Ahkâm al-Qur’ân menyenaraikan lima pandangan ulama yang menyatakan sebab basmalah itu tidak ditulis pada permulaan surah at-Taubah:

1. Menurut amalan kebiasaan golongan Arab pada zaman jahiliyyah ialah apabila mereka melakukan perjanjian dengan suatu kaum, lalu ingin membatalkan perjanjian tersebut, maka mereka tidak akan menulis lafaz basmalah pada surat itu. Oleh itu, apabila surah at-Taubah diturunkan bertujuan untuk memutuskan perjanjian di antara Nabi Shallallâhu ‘alaihi wa sallam dengan kaum musyrikin, maka Nabi Shallallâhu ‘alaihi wa sallam mengutus Sayyidina ‘Ali Karramallâhu wajhah untuk membacakan surah ini kepada mereka tanpa memulakannya dengan lafaz basmalah, sebagai mengikut amalan kebiasaan kaum Arab jahiliyyah dalam cara mereka membatalkan suatu perjanjian.

2. Menurut atsar daripada Ibn ‘Abbas Radhiallâhu ‘anhumâ, Sayyidina ‘Utsman Radhiallâhu ‘anhu berpendapat bahawa surah at-Taubah merupakan sebahagian daripada surah al-Anfâl kerana kisah dalam surah at-Taubah menyerupai kisah dalam surah al-Anfâl dan Baginda Rasulullah Shallallâhu ‘alaihi wa sallam juga tidak ada menjelaskan kepada beliau mengenai kedudukan surah al-Anfâl dan surah at-Taubah sehingga Baginda Shallallâhu ‘alaihi wa sallam wafat. Oleh yang demikian, Sayyidina ‘Utsman Radhiallâhu ‘anhu menyangka bahawa surah at-Taubah merupakan sebahagian daripada surah al-Anfâl dan beliau tidak meletakkan tulisan basmalah di antara kedua-dua surah tersebut.

3. Menurut riwayat daripada Sayyidina ‘Utsman Radhiallâhu ‘anhu yang menyatakan bahawa surah at-Taubah tidak ditulis basmalah kerana surah ini merupakan kesinambungan daripada surah al-Baqarah, maka ia adalah sebahagian daripada surah al-Baqarah. Sa‘id bin Jubair Radhiallâhu ‘anhu juga berpendapat bahawa surah at-Taubah menyerupai surah al-Baqarah.

4. Menurut pendapat Kharijah Rahimahullâh, Abu ‘Ishmah Rahimahullâh dan selain kedua-duanya bahawa ketika ditulis dan dihimpunkan al-Qur’an pada zaman Khalifah Sayyidina ‘Utsman Radhiallâhu ‘anhu, para sahabat Radhiallâhu ‘anhum berbeza pendapat mengenai surah at-Taubah. Sebahagian daripada mereka menyatakan bahawa surah at-Taubah dan surah al-Anfal merupakan satu surah. Sebahagian lain pula berpendapat kedua-duanya adalah dua surah yang berbeza. Oleh itu, Sayyidina ‘Utsman Radhiallâhu ‘anhu mengambil jalan tengah dengan tidak mencantumkan kedua-dua surah ini bagi meraikan pendapat yang mengatakan kedua-duanya adalah dua surah yang berbeza dan beliau tidak meletakkan lafaz basmalah bagi meraikan pendapat yang mengatakan kedua-duanya adalah satu surah. Maka para sahabat Radhiallâhu ‘anhum bersetuju dengan jalan penyelesaian tersebut.

5. Menurut riwayat ‘Abdullah bin ‘Abbas Radhiallâhu ‘anhumâ ketika beliau bertanya kepada Sayyidina ‘Ali Karramallâhu wajhah mengenai basmalah tidak ditulis pada permulaan surah at-Taubah. Sayyidina ‘Ali Karramallâhu wajhah menyatakan bahawa lafaz basmalah merupakan lafaz keamanan dan surah at-Taubah diturunkan kerana peperangan. Al-Mubarrid Rahimahullâh menjelaskan bahawa tidak boleh dihimpunkan di antara basmalah dan surah at- Taubah kerana basmalah merupakan rahmat dan surah at-Taubah diturunkan kerana kemurkaan. Sufyan bin ‘Uyaynah Rahimahullâh juga menukilkan pendapat yang serupa bahawa basmalah merupakan rahmat dan rahmat adalah keamanan, sedangkan surah at-Taubah diturunkan ke atas orang-orang munâfiq dan ketika peperangan dan tidak ada keamanan bagi orang-orang munâfiq.

Menurut Imam al-Qurthubi Rahimahullâh, pendapat yang shahîh mengenai sebab tidak ditulis basmalah pada permulaan surah at-Taubah ialah kerana malaikat Jibril ‘Alaihi as-salâm tidak turun dengan basmalah pada surah at-Taubah, sepertimana yang dikatakan oleh Imam al-Qusyairi Rahimahullâh. Walau bagaimanapun, menurut Imam Ibn Hajar al-Haitami Rahimahullâh, sebab basmalah tidak ditulis pada permulaan surah at-Taubah ialah kerana ia diturunkan semasa peperangan.

Hukum Membaca Basmalah Pada Permulaan Surah At-Taubah

Imam-imam qirâ’ât al-Qur’an tidak bercanggah pendapat pada meninggalkan bacaan basmalah pada permulaan surah at-Taubah. Sama ada seseorang itu memulakan bacaan al-Qur’an dari permulaan surah at-Taubah atau menyambung bacaannya setelah selesai membaca surah al-Anfâl.

Dalam perkara membaca basmalah pada permulaan surah at-Taubah pula, menurut Imam Ibn Hajar al-Haitami dan al-Khathib asy-Syarbini Rahimahumallâh, haram hukumnya membaca basmalah pada permulaan surah at- Taubah. Manakala menurut Imam Zakariyya al-Anshari, Imam ar-Ramli dan Imam al-Madabighi Rahimahumullâh, makruh hukumnya membaca basmalah pada permulaan surah at-Taubah.

Imam Ibn Hajar al-Haitami Rahimahullâh dalam kitabnya al-Fatâwâ al-Kubrâ al- Fiqhiyyah, beliau pernah ditanya mengenai hukum membaca basmalah di awal surah at-Taubah beliau menjawab:

Ertinya: Disunatkan membaca basmalah (ketika hendak memulakan bacaan al- Qur’an di awal surah), walaupun ketika memulakan bacaan di pertengahan surah sebagaimana dikatakan oleh Imam an-Nawawi Rahimahullâh dan selainnya. Memang benar, mereka berselisih pendapat mengenai (hukum membaca basmalah ketika memulakan bacaan) di pertengahan Barâ’ah (surah at-Taubah). Maka Imam as-Sakhawi daripada kalangan imam-imam qirâ’ât al-Qur’an berkata: “Tidak ada perselisihan pendapat mengenai hukum sunat memulakan bacaan dengan basmalah pada pertengahan surah at-Taubah”. Beliau juga membezakan (hukum membaca basmalah) di antara pertengahan dan permulaannya (surah at-Taubah), tetapi dengan perbincangan yang tidak ada kesepakatan. (Pendapat as-Sakhawi) ini dibidas oleh (sebahagian ulama antaranya) al-Ja‘bariy, dan pendapat ini (pendapat al-Ja‘bari Rahimahullâh yang berpendapat makruh membaca basmalah di pertengahan surah at-Taubah) adalah pendapat al-Aujah (lebih dekat kepada pendapat yang tepat) kerana maksud (arahan) meninggalkan basmalah pada permulaan surah at-Taubah itu adalah kerana ia diturunkan dengan pedang (ketika peperangan) dan padanya juga terdapat peringatan mengenai perbuatan keji orang-orang munâfiq yang tidak terdapat pada surah-surah lain (sebenarnya) juga terdapat pada pertengahan surah berkenaan. Oleh kerana itu, bacaan basmalah juga tidak disyariatkan pada pertengahan surah at-Taubah sebagaimana ia tidak disyariatkan pada permulaannya sepertimana diputuskan.

Kaedah Menyambung Bacaan Surah Al-Anfal Dengan Surah At-Taubah

Menurut imam-imam qirâ’ât al-Qur’an, kaedah menyambung bacaan surah al- Anfâl dengan surah at-Taubah, terdapat tiga kaedah bacaan yang boleh dipraktikkan:

1. Waqf iaitu berhenti di penghujung ayat surah al-Anfâl. Setelah mengambil nafas baru, maka disambung bacaan pada permulaan ayat surah at-Taubah tanpa membaca basmalah.

2. Saktah iaitu berhenti di penghujung ayat surah al-Anfâl tanpa bernafas (tidak mengambil nafas yang baru). Kemudian, tanpa membaca basmalah, disambung bacaan pada permulaan ayat surah at-Taubah dengan nafas sebelumnya.

3. Washl iaitu menyambung terus bacaan daripada penghujung ayat surah al- Anfâl dengan permulaan ayat surah at-Taubah tanpa diselangi dengan basmalah.

Demikian hukum membaca basmalah pada permulaan surah at-Taubah. Meskipun bacaan basmalah itu secara umumnya disunatkan pada permulaan setiap surah dalam al-Qur’an, namun khusus bagi surah at-Taubah, bacaan basmalah adalah dilarang.